Billy Dufala và câu chuyện Residency trên bãi rác

Năm nay chương trình lưu trú RAIR tại thành phố Philadelphia, bang Pennsylvania đã bước sang năm thứ 8. Đúng như tên gọi, RAIR không giống bất kì chương trình lưu trú nào ở nước Mỹ, và câu chuyện về nó cũng rất đặc biệt.

Screen Shot 2018-10-04 at 2.54.42 PM
Một tác phẩm của Ana Peñalba tại RAIR, nơi nghệ sĩ dùng những vật liệu phế thải để dựng lại những công trình tiêu biểu của Philadelphia.

Tôi biết đến RAIR nhờ cô giáo ở PAFA, Kaitlin Pomerantz, người dạy viết luận tiếng Anh tại cao học. Những lúc gặp Kaitlin có lẽ là những lúc vui nhất tại Mỹ. Kaitlin rất cởi mở, chúng tôi nói nhiều chuyện với nhau về văn hoá, nghệ thuật, đồ ăn, và những người hay ho xung quanh. Vì Kaitlin đã đi lưu trú tại RAIR, chị kể với tôi về Billy Dufala, người đã cùng với người em Steven xây dựng RAIR từ số không suốt 8 năm qua.

Billy Dufala vốn là một nhạc sĩ của nhóm experimental rock Man Man, nổi tiếng tại Mỹ tầm hơn chục năm trước. Khi đi đánh nhạc Billy có nghệ danh Chang Wang, chỉ khi sau này thôi ca hát, chuyển sang làm sắp đặt và dạy học, Billy mới quay về tên cha sinh mẹ đẻ. Do không xuất thân từ giới làm nghệ thuật thị giác, phong cách của Billy nhìn chung rất là dị, rất là RAIR. Tác phẩm của Billy có nét tinh nghịch cu te, và tôi cực kì thích vì nó khá là hàng hiếm nếu đặt trong bối cảnh nghệ thuật Mỹ hiện nay rất nặng chính trị.

Tôi được gặp Billy ngay trước khi cả hai cùng đi lưu trú 9 tuần tại Skowhegan. Ở Skowhegan tôi hay qua studio của Billy chơi. Billy lúc đó đang nghiên cứu chế ra một chiếc kim tự tháp bằng cứt hươu, mà theo anh có thể bảo quản thực phẩm.

Screen Shot 2018-10-04 at 3.33.08 PM
Billy và Steven Dufala thuyết trình về vai trò của khiếu hài hước trong văn hoá, tại diễn đàn TEDxPhoenixville, sự kiện TEDx đầu tiên tại Philadelphia.

Billy là một người thú vị và chân thành, đấy là hai thứ mà tôi rất thích ở một nghệ sĩ. Tôi biết rằng hồi chơi nhạc Billy cũng kiếm được nhiều tiền và rất được yêu thích. Nên trong một lần say rượu tại Skowhegan, tôi hỏi tại sao Billy thôi không chơi nhạc nữa chuyển sang làm thị giác. Billy trả lời: “Tao thích thì tao làm thôi!”. Với Billy nổi tiếng chỉ đem đến phiền phức, việc quan trọng hơn phải làm là đem những giấc mơ, trí tưởng tượng và khiếu hài hước của mình vào hiện thực cho mọi người thấy.

Và đó là cách mà Billy đã kiên trì xây dựng RAIR trong suốt 8 năm qua. RAIR (Recycled Artist in Residency) là một chương trình lưu trú nằm trong khu phế thải Đông Bắc Philadelphia. Ở RAIR, nghệ sĩ được làm việc với 450 tấn vật liệu phế thải đổ vào khu tái chế mỗi ngày. Số vật liệu này đến từ nội đô thành phố và có thể bao gồm rác thải xây dựng, đồ điện và đồ gia dụng linh tinh, không có rác sinh hoạt. Số rác này được sơ loại thành các đống khổng lồ cao 20m, sau đó sẽ được tiếp tục phân loại bằng máy xúc, và cuối cùng được tải lên băng chuyền và phân loại thủ công.

20180916_163200
Billy đang giới thiệu về khu vực rác phi kim tại RAIR.

Tại khu phân loại thủ công, rác sẽ được tải lên băng chuyền chậm qua một đội gồm 8 người chịu trách nhiệm nhặt nhạnh theo những tiêu chí khác nhau: rác kim loại, rác nhựa, rác thời trang, rác gia dụng v.v Trong 8 người, có một người là chuyên gia khảo cổ, đại loại chịu trách nhiệm nhặt những thứ bị nghi là quí giá chạy qua. Billy kể đã rất nhiều lần họ nhặt được vàng và nữ trang.

20180916_164225
Khu vực phân loại thủ công và xưởng nhiên liệu tái chế (phải leo lên thang, do điện thoại hết pin nên không chụp)

Sau khi được phân loại triệt để rác được đóng thành cục to và xếp chồng lên nhau để đem bán. Ngoài ra, khu tái chế này đã có ý định chế biến nhiên liệu sinh học từ rác bằng việc xây hẳn một xưởng cho việc sản xuất. Tuy nhiên sau khi Mỹ nghiên cứu được dầu đá phiến thì giá nguyên liệu tại Mỹ giảm, và chương trình bị bỏ dở tới tận bây giờ.

Billy chỉ quản lí RAIR, không quản lí khu tái chế, nhưng cả hai đều rất thích nhau. Billy đã đến đây làm tác phẩm và sự kiện, kiên trì xây dựng lòng tin và mối quan hệ trong nhiều năm với công ti quản lí bãi rác. Dần dần Khu lưu trú hình thành, nằm ngay cạnh khu văn phòng. Cho đến nay, RAIR đã có khu vực studio và văn phòng quản lí riêng, cùng với một xưởng gỗ và dàn máy móc hỗ trợ nghệ sĩ khi cần.

Do tính chất nguy hiểm của khu tái chế, nghệ sĩ phải lên kế hoạch kĩ với người hỗ trợ tại RAIR về tác phẩm mình muốn thực hiện, và phải luôn tuân thủ các quy định về bảo hộ lao động. Khu tái chế tuy không nặng mùi nhưng rất bụi, nên việc vệ sinh đúng cách sau khi làm việc xong cần rất chú ý.

20180916_165532.jpg
Xưởng gỗ nằm trên tầng 2.

Nghệ sĩ đến với RAIR thường nghiên cứu khá kĩ chương trình và có kế hoạch làm tác phẩm tương đối cụ thể. Trong một biển rác có vô số những thứ hay ho mà nghệ sĩ có thể nhặt nhạnh làm điêu khắc hay sắp đặt. Có người tìm cách vẽ tranh bằng máy xúc, có người chơi cờ caro bằng máy cẩu, in tranh từ nước thải, hoặc làm nhà bằng rác. Những thứ đồ gia dụng tại bãi rác (phần lớn còn dùng được) có thể tận dụng làm điêu khắc. Trong quá trình thực hiện tác phẩm, nhân viên của RAIR sẽ hỗ trợ chụp hình, quay phim lại quá trình. Dự án của nghệ sĩ sẽ được lưu trên trang web của dự án để những người sau xem (và cũng là cách để chúng ta tham khảo những người đi trước).

RAIR tương đối tiện cho việc di chuyển từ New York hay từ Philadephia, đây là một điều thuận lợi cho nghệ sĩ quốc tế. Từ New York có thể bắt tàu từ Penn Station đi Philadephia qua Trenton, sau đó nhảy xuống giữa đường. Hoặc bắt tàu từ trạm 30th Str. Station từ trung tâm Philly lên. Việc di chuyển sẽ được hỗ trợ nhiệt tình bởi nhân viên RAIR đều không ngại đi xa đón người.

Từ năm nay trở đi, RAIR Philly được quỹ Andy Warhol tài trợ một khoản hào phóng. Mỗi nghệ sĩ được chọn sẽ được studio riêng, được hỗ trợ một phần chi phí nhà ở và đi lại, cùng với một khoản 600 đô la tiêu vặt. Hạn nộp hồ sợ năm nay 2018 là 31 tháng 10 cho việc lưu trú năm 2019. Các ứng viên trả từ 25 đô la đến 35 đô la cho một hồ sơ apply tuỳ vào thời điểm apply, càng chậm càng đắt. Một bộ hồ sơ bao gồm CV, statement và phác thảo ý tưởng cùng với 10 ảnh tác phẩm cũ. Đây là mức phí trung bình cho một bộ hồ sơ apply lưu trú tại Mỹ ở một chương trình tử tế được tổ chức tốt.

Từ cá tính và sự sáng tạo của một vài các nhân cho đến một mô hình đang bước đầu thành công, RAIR Philly cho tôi thấy sự khả thi về việc xây dựng một cơ sở nghệ thuật nằm trên một con đường nhánh, tức không phụ thuộc quá vào dòng chủ lưu của nghệ thuật đương đại. Và vì trên đường nhánh, nó đem lại nhiều bất ngờ và tươi mới hơn cho người xem.

Website: http://rairphilly.org 

Advertisements

[Lt] Nửa đêm đọc báo

Chuyên mục Nửa đêm đọc báo lần này bắt lỗi lập luận của một số bình luận xoay quanh đề xuất thay đổi bảng chữ cái của PGS Bùi Hiền.

http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/nguoi-thay/toan-bo-de-xuat-cai-tien-chu-viet-tieng-viet-thanh-tieq-viet-413186.html

————————————————————————————-

Thứ nhất, về TS. Đoàn Hương.

TS nói có nhiều ý đúng nhưng tôi không đồng tình với ý kiến được TS trình bày như sau:

“Trước một cái mới ra đời phải suy ngẫm, nhìn nhận nó bằng con mắt khoa học. Công trình của PGS Hiền là công trình khoa học nên phải có những nhà khoa học định đoạt chứ không phải một đám quần chúng không hiểu gì vào ném đá.”

Đúng là trước một nhận định khoa học thì phải “suy ngẫm và nhìn nhận bằng con mắt khoa học.” Nhưng “nhìn nhận bằng con mắt khoa học” không nhất thiết tương đồng với “nhà khoa học.”

Thay vì chỉ trích thái độ chưa nhìn nhận công trình khoa học bằng con mắt khoa học của (những người mà TS gọi là) “quần chúng” TS lại chỉ trích tính chính danh của quần chúng trong việc nhận định công trình khoa học. Đây là một lỗi lập luận.

Vậy quần chúng có tính chính danh không khi “định đoạt” công trình khoa học? Có chứ! (Điều 51 Luật Dân Sự, Điều 20 Luật Khoa học và Công nghệ). Càng chính danh hơn khi công trình đang nghiên cứu lĩnh vực mà họ có nhiều trải nghiệm (Tiếng Việt!). Việc thẩm định này có thể có hoặc không có giá trị về mặt học thuật, nhưng nó không phủ định tính chính danh của “quần chúng” trong việc thẩm định nghiên cứu khoa học.

Hơn nữa “quần chúng” hoàn toàn có quyền nói ý kiến của mình và không nhất thiết phải dưới dạng học thuật.

(Tôi thấy TS. Đoàn Hương gọi quần chúng là “đám” cũng chưa thực sự văn hoá khi phát biểu trên TV. Tôi cũng thấy ý kiến của Chuyên gia truyền thông Chung Anh coi yếu tố “cao tuổi” là tình tiết luận tội tăng nặng cho “quần chúng” là thiếu cơ sở. Tuy nhiên đây không phải là lỗi lập luận.)

 

————————————————————————————-

 

Thứ hai, về “quần chúng”:

Một phần lớn “quần chúng” nghi ngờ tính khả thi của công trình và do đó phủ định giá công trình (bằng việc gán mác “điên”, rửng mỡ v.v. ). Vậy tính khả thi có là yếu tố để đánh giá một công trình trí tuệ hay không? Có. Nhưng duy nhất? Không.

Bởi vì còn nhiều yếu tố khác, ví dụ như là thử nghiệm hoặc độc sáng. Dễ dàng tìm thấy nhiều công trình không có tính khả thi nhưng vẫn có giá trị như cái dưới đây:

Trực thăng của Leonardo da Vinci

Vì thế dùng tính bất khả thi để bác bỏ giá trị của công trình là một lỗi lập luận.

Lỗi lập luận coi tính khả thi, khả dụng là căn cứ để xác định giá trị công trình trí tuệ sẽ chặn đường phát triển của một thứ rất quan trọng khác: nghệ thuật.

Với cá nhân tôi công trình của PGS có giá trị vì lần đầu tôi được nhìn tiếng Việt trong một diện mạo mới. Tác phẩm của PGS giống như một tác phẩm nghệ thuật ý niệm sẽ gợi nhiều câu hỏi thú vị. Qua thời lượng dự án (30 năm) có thể nói PGS là người nghiên cứu kiên định. Việc giáo sư đề xuất cải tiến chữ viết của 90 triệu người là táo bạo. Đó là điều đáng quý.

Còn những ửng xử vô văn hoá khác, nó cũng xảy ra với Ngọc Trinh hay bất kì thứ gì gây sốc trên mạng, không phải là việc to tát. PGS. TS Bùi Hiền ghi điểm ở cách đối đáp lại sự ném đá của quần chúng một cách chuẩn mực.

Họ nói tôi “rửng mỡ” mà đưa ra cái đề xuất này, thậm chí bảo tôi bị điên… Điều họ nói không dính gì tới bản chất nghiên cứu của tôi mà chỉ là những nhận xét không hề thiện chí. Số này tôi không quan tâm lắm.

http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/khoa-hoc/pgs-bui-hien-len-tieng-ve-bo-chuyen-doi-tieng-viet-thanh-tieq-viet-413173.html

Các Video Nhạc trên Youtube mà tôi thích

Một trong những khó khăn của nghệ sĩ khi bước chân vào chốn giang hồ là làm sao vẫn giữ được sức sáng tạo khi sản phẩm của mình đang được tiêu thụ và chịu ràng buộc bởi chính công chúng của mình. Chế biến các video nhạc Youtube cũng vậy, vừa phải phù hợp với phong cách của ca sĩ, phù hợp với nội dung bài hát, lại phải thoả mãn thị hiếu, đó là công việc ít tự do. 

Tuy thế đôi khi tôi vẫn thấy một vài video trông hay. Dưới đây là những video mà tôi thấy như vậy.


 

Around the world – Daft punk (1997)

Video có tông màu xinh xắn và các nhân vật khá ngộ. Có người ngoài hành tinh, rô-bốt, xác ướp, bộ xương, và (có lẽ) là những vận động viên bơi nghệ thuật. Tất cả đều gợi ý về các môi trường khác nhau của sự sống. Các nhóm vật nhảy múa theo các nhóm nhạc cụ của bài hát, ví dụ xác ướp nhảy theo trống, rô-bốt nhảy theo lời hát, và vận động viên bơi nhảy theo đàn điện tử. Bậc thang trong video nhắc lại những bức vẽ trí tuệ của M. C. Escher về những vòng lặp nghịch lý. Video trông vừa thông thái vừa ngớ ngẩn.

Gentleman – PSY (2013)

Phong cách của PSY là hài nhưng kể cả Gangnam Style và mấy video sau này có phong cách tấu hài dễ dãi ko ấn tượng mấy. Gentleman thì hơi khác, nó ra một chất hài thô bỉ. Rất hợp với cái mặt diễn viên chính. Video giữ được sự sôi động trong suốt thời lượng. Khung cảnh thực tế không trau chuốt mấy khiến video biểu đạt trực tiếp hơn với nội dung thiên về trào phúng. 

Wide open – The Chemical Brothers ft. Beck (2016)

Bài nhạc nghe không thì cũng không có gì thực sự đặc sắc, là một sản phẩm thị trường hoá của The Chemical Brothers nhưng video thì khá hay. Nó khá đơn giản nhưng có thể khiến người xem tò mò tới phút cuối. Với cả nữ chính rất xinh :->

Daydreaming – Radiohead (2016)

Video Daydreaming của Radiahead rất gợi cảm. Daydreaming trông như một bộ phim nhưng không có cốt truyện. Theo dõi nv chính người xem sẽ cảm thấy chơi vơi, khi đi qua các không gian, giữa thực và mơ. Nhạc cũng hợp. Tôi rất thích cảnh cuối khi nhân vật chính chui vào hang. 

Call it what you want – Foster The People (2011)

Tôi nghe đến bài này lần đầu khi chơi FIFA 12 nhưng mấy năm sau khi nghe được bản chất lượng cao hơn thì mới thích. Sau đó thì thích cả nhóm. Video cũng bình thường, nhưng nó tạo thành một tông chung với phong cách cute trẻ thơ của Foster The People. Nội dung có lẽ là là yêu cuộc sống vui vẻ, nghịch ngợm, indie và chán ghét showbiz.    

Up&up – Coldplay (2016)

Coldplay càng ngày càng sến. Up&up bây giờ xem thì vẫn đẹp nhưng tôi nghĩ rằng cũng khó thích được lâu. Ngoài đẹp mắt và một vài thông điệp hợp mốt dễ đoán (môi trường, chiến tranh, chính trị…) thì video này không có gì mấy. 

Famous – Kanye West (2016)

Video lập dị của Kanye West phơi bày cơ thể của Donald Trump, Rihanna và rất nhiều nhân vật nối tiếng khác ngủ cùng nhau (tất nhiên chỉ là có người đóng thế). Một số đoạn video được quay bằng băng cassette nên trông như phim sex. Có thấy cả tiếng ngáy của từng người khác nhau. Bóc đi cái lớp vở “famous”, các vĩ nhân đều trở về là một thể xác sinh học. Tôi biết video này do nó lấy cảm hứng từ bức Sleep của Vincent Desiderio, một hoạ sĩ hàn lâm dạy tại trường PAFA của tôi. Rất vinh dự được Vincent qua studio một đôi lần tuy vậy thường tôi chả hiểu ông ấy nói gì. Có lẽ vì thế nên Vincent đã bị cho nghỉ từ năm nay 2017.